Rehabilitacja po urazie rdzenia kręgowego

Uraz rdzenia kręgowego może w jednej chwili zmienić życie pacjenta i jego bliskich. Po operacji lub innym leczeniu ostrej fazy pojawiają się pytania: co dalej, kiedy można rozpocząć rehabilitację i czy możliwy jest powrót do sprawności?

Najważniejszy pierwszy krok to nie wybór konkretnego ćwiczenia czy urządzenia, lecz specjalistyczna ocena stanu pacjenta i przygotowanie indywidualnego planu rehabilitacji. Działania usprawniające mogą rozpoczynać się już podczas leczenia szpitalnego, ale ich zakres i intensywność muszą być dostosowane do stabilności kręgosłupa, ogólnego stanu zdrowia oraz zaleceń zespołu medycznego. Celem rehabilitacji nie zawsze jest wyłącznie ponowna nauka chodzenia. Równie ważne mogą być: zapobieganie powikłaniom, poprawa kontroli tułowia i funkcji rąk, nauka transferów, bezpieczne poruszanie się na wózku oraz odzyskanie możliwie największej samodzielności w codziennym życiu.

Fizjoterapeuta prowadzi indywidualną terapię pacjentki w Ośrodku Neuron — Indywidualnie dobrana terapia jest jednym z elementów kompleksowej rehabilitacji neurologicznej.

Z tego artykułu dowiesz się:

kiedy można rozpocząć rehabilitację po urazie rdzenia kręgowego,
od jakiej oceny zaczyna się planowanie terapii,
dlaczego cele rehabilitacji są inne u różnych pacjentów,
co może obejmować kompleksowy program usprawniania,
jak podejść do wyboru między terapią domową a specjalistycznym ośrodkiem.

Uszkodzenie rdzenia kręgowego – dlaczego każdy przypadek jest inny?

Skutki urazu zależą między innymi od neurologicznego poziomu i rozległości uszkodzenia. Inne możliwości i potrzeby może mieć osoba po urazie odcinka szyjnego, a inne pacjent, u którego uszkodzenie dotyczy niżej położonych struktur. Znaczenie ma także to, czy uszkodzenie jest całkowite, czy niecałkowite, oraz jakie funkcje ruchowe i czuciowe zostały zachowane. Zakres uszkodzenia ocenia się w badaniu neurologicznym. Specjaliści mogą posługiwać się ustandaryzowaną klasyfikacją ISNCSCI/AIS, która pomaga opisać poziom i stopień uszkodzenia. Jest to jeden z elementów oceny – nie zastępuje obserwacji funkcjonowania pacjenta w codziennych zadaniach. Dlatego porównywanie dwóch osób po podobnych wypadkach może prowadzić do błędnych wniosków. Program rehabilitacji powinien wynikać z możliwości konkretnego pacjenta, a nie z samej nazwy rozpoznania.

Fizjoterapeuta pomaga pacjentowi podczas ćwiczenia funkcjonalnego — Poziom i rozległość uszkodzenia wpływają na dobór celów oraz sposobu prowadzenia terapii.

Kiedy rozpocząć rehabilitację po urazie rdzenia kręgowego?

Pierwsze działania rehabilitacyjne mogą być podejmowane już na etapie leczenia szpitalnego. Mogą dotyczyć między innymi właściwego ułożenia ciała, ochrony skóry, utrzymywania zakresu ruchu, ćwiczeń oddechowych, stopniowego zwiększania tolerancji pozycji siedzącej oraz edukacji pacjenta i bliskich. Zawsze decyduje o tym zespół prowadzący. Po ostrym etapie leczenia ważne jest sprawne zaplanowanie kolejnego etapu opieki. Specjalistyczna rehabilitacja powinna rozpocząć się, gdy stan pacjenta jest medycznie stabilny i pozwala na bezpieczny udział w terapii. Nie oznacza to rozpoczynania od bardzo intensywnych ćwiczeń. Obciążenia zwiększa się stopniowo, zależnie od tolerancji i reakcji organizmu.

Od czego zaczyna się rehabilitacja neurologiczna?

Od kompleksowej oceny. Zanim powstanie plan terapii, trzeba ustalić, co pacjent potrafi zrobić obecnie, z czym ma największe trudności, jakie jest ryzyko powikłań i które cele mają dla niego największe znaczenie.

Ocena może obejmować między innymi:

siłę mięśniową, ruch i czucie,
zakres ruchu w stawach, ból i spastyczność,
kontrolę tułowia, równowagę i tolerancję pozycji siedzącej,
możliwość wykonywania transferów, na przykład z łóżka na wózek,
sposób poruszania się i dobór sprzętu wspomagającego,
funkcję rąk i kończyn górnych,
samodzielność w myciu, ubieraniu, jedzeniu i innych czynnościach dnia codziennego,
stan skóry, funkcje oddechowe oraz ryzyko powikłań,
potrzeby związane z funkcjonowaniem pęcherza i jelit,
samopoczucie psychiczne, sytuację domową i potrzeby opiekunów.

Dopiero na tej podstawie można wyznaczyć realne cele rehabilitacji po uszkodzeniu rdzenia kręgowego i ustalić, którzy specjaliści powinni uczestniczyć w terapii.

Pacjent ćwiczy chodzenie z urządzeniem stabilizującym pod opieką fizjoterapeuty — Ocena funkcjonalna pomaga dobrać poziom wsparcia i ustalić ważne dla pacjenta cele terapii.

Pierwszy cel nie zawsze brzmi: „chcę znowu chodzić”

To naturalne, że wiele osób pyta, czy po uszkodzeniu rdzenia można odzyskać możliwość chodzenia. Nie da się jednak udzielić jednej odpowiedzi dla wszystkich pacjentów. Rokowanie zależy między innymi od poziomu i charakteru uszkodzenia, zachowanych funkcji neurologicznych, stanu ogólnego oraz przebiegu leczenia. Dobra rehabilitacja neurologiczna uwzględnia zarówno długoterminowe aspiracje pacjenta, jak i cele, które mogą poprawić jego codzienne funkcjonowanie już na obecnym etapie. Dla jednej osoby dużym postępem będzie samodzielne utrzymanie pozycji siedzącej, dla innej bezpieczny transfer z łóżka na wózek, poprawa funkcji dłoni, samodzielne ubieranie się, pionizacja lub rozpoczęcie nauki chodu. Cele powinny być konkretne, możliwe do oceny i regularnie aktualizowane. Każdy odzyskany element samodzielności może mieć istotne znaczenie dla jakości życia pacjenta i jego rodziny.

Pacjentka trenuje chód w systemie odciążającym pod opieką fizjoterapeuty — W zależności od możliwości pacjenta celem terapii może być między innymi bezpieczna pionizacja lub nauka chodu z odpowiednim wsparciem.

Pionizacja po urazie rdzenia kręgowego – ważny element rehabilitacji

W zależności od stanu pacjenta jednym z elementów terapii może być stopniowa pionizacja. Nie należy rozpoczynać jej samodzielnie ani traktować jako schematu odpowiedniego dla każdej osoby. Tempo i sposób pionizacji dobiera zespół terapeutyczny. Podczas terapii bierze się pod uwagę między innymi stabilność kręgosłupa, ciśnienie tętnicze, tolerancję pozycji pionowej, stan skóry, zakres ruchu i ryzyko złamań. W dalszym etapie – jeśli istnieją odpowiednie wskazania i możliwości – program może obejmować pracę w pozycji stojącej oraz naukę lub doskonalenie chodu.

Co może obejmować intensywna rehabilitacja po urazie rdzenia?

Rehabilitacja neurologiczna jest szerszym procesem niż wykonywanie pojedynczych ćwiczeń. Jej intensywność oznacza przede wszystkim dobrze zaplanowaną, regularną pracę dostosowaną do wydolności pacjenta – nie maksymalne obciążenie za wszelką cenę. W zależności od potrzeb program może obejmować pracę nad:

siłą, kontrolą ruchu i zakresem ruchu,
stabilizacją tułowia i równowagą,
funkcją kończyn górnych i dłoni,
pionizacją i tolerancją pozycji stojącej,
transferami oraz poruszaniem się na wózku,
nauką lub doskonaleniem chodu, jeśli pozwala na to stan pacjenta,
doborem wyrobów medycznych i technologii wspomagających,
wykonywaniem codziennych czynności i zwiększaniem samodzielności,
edukacją w zakresie ochrony skóry, zmiany pozycji i zapobiegania powikłaniom,
przygotowaniem pacjenta i rodziny do funkcjonowania po zakończeniu pobytu.

W procesie mogą uczestniczyć między innymi lekarz rehabilitacji medycznej, fizjoterapeuta, terapeuta zajęciowy, pielęgniarka, psycholog, neurologopeda, dietetyk oraz specjalista zajmujący się doborem sprzętu. Skład zespołu zależy od potrzeb pacjenta.

Pacjentka podczas treningu chodu w urządzeniu Lokomat — Specjalistyczne urządzenia mogą uzupełniać terapię, jeśli ich zastosowanie wynika z oceny i celów pacjenta.

Pacjent podczas treningu chodu w urządzeniu Lokomat — Specjalistyczne urządzenia mogą uzupełniać terapię, jeśli ich zastosowanie wynika z oceny i celów pacjenta.

Rehabilitacja w domu czy specjalistyczny ośrodek?

Rehabilitacja domowa może być ważną częścią długotrwałego procesu terapii. Przy znacznych następstwach urazu warto jednak rozważyć specjalistyczny ośrodek rehabilitacji neurologicznej, szczególnie gdy pacjent potrzebuje pracy nad wieloma funkcjami, dostępu do różnych specjalistów, odpowiedniego sprzętu lub wsparcia w opanowaniu czynności samoobsługowych. Przy wyborze formy rehabilitacji należy uwzględnić także stan medyczny, możliwość bezpiecznego transportu, bariery w domu, dostępność opiekuna oraz zalecenia zespołu prowadzącego.

Przed wyborem ośrodka warto zapytać:

Czy placówka specjalizuje się w rehabilitacji neurologicznej?
Czy zespół ma doświadczenie w pracy z osobami po urazach rdzenia kręgowego?
Czy przed rozpoczęciem terapii wykonywana jest ocena pacjenta?
Czy program i intensywność terapii są ustalane indywidualnie?
Czy zespół pracuje nad samodzielnością i celami funkcjonalnymi, a nie tylko nad wykonywaniem ćwiczeń?
Czy rodzina otrzymuje zalecenia dotyczące opieki i dalszego postępowania?

Więcej o dostępnych formach terapii można przeczytać na stronach rehabilitacji ambulatoryjnej oraz turnusów rehabilitacyjnych.

Czy po wielu miesiącach od urazu rehabilitacja nadal ma sens?

Sam upływ czasu nie jest powodem do automatycznej rezygnacji z rehabilitacji. Osoby po uszkodzeniu rdzenia mogą potrzebować długoterminowej terapii i okresowych ocen w celu utrzymywania osiągniętych funkcji, zwiększania samodzielności, dostosowywania sprzętu oraz ograniczania ryzyka wtórnych problemów zdrowotnych. Jeśli od urazu minęło kilka miesięcy lub lat, warto ponownie ocenić aktualne możliwości i potrzeby pacjenta. Cele mogą być inne niż w ostrej fazie: poprawa kondycji, sprawniejsze transfery, większa niezależność w domu, powrót do aktywności społecznej lub zawodowej albo lepsze radzenie sobie z bólem i spastycznością. Najważniejsze pytanie nie zawsze brzmi więc: „ile czasu minęło od urazu?”, lecz: „jaki jest obecny stan pacjenta i co może teraz poprawić jego funkcjonowanie?”

Pierwszy krok po urazie rdzenia? Dobry plan dalszej rehabilitacji

Pierwsze tygodnie po urazie są dla pacjenta i jego bliskich szczególnie trudne. Nie trzeba jednak znać odpowiedzi na wszystkie pytania od razu. Punktem wyjścia powinny być: aktualna dokumentacja medyczna, ocena stanu pacjenta oraz konsultacja ze specjalistami mającymi doświadczenie w rehabilitacji po urazach rdzenia kręgowego. W Ośrodkach Neuron prowadzimy rehabilitację neurologiczną osób po uszkodzeniach rdzenia kręgowego. Program terapii dobieramy indywidualnie, uwzględniając stan pacjenta, zalecenia medyczne, aktualne możliwości i cele ważne dla jego samodzielności.

Zapytaj o dalszą rehabilitację

Skontaktuj się z Ośrodkami Neuron. Na podstawie informacji o stanie pacjenta i dokumentacji medycznej pomożemy ustalić, jaka forma konsultacji oraz rehabilitacji może być odpowiednia. Skontaktuj się z nami

FAQ – najczęściej zadawane pytania o rehabilitację po urazie rdzenia

Jak szybko należy rozpocząć rehabilitację po urazie rdzenia kręgowego?

Pierwsze bezpieczne działania mogą rozpoczynać się jeszcze podczas leczenia szpitalnego. Zakres terapii zależy jednak od stabilności kręgosłupa, stanu ogólnego i decyzji zespołu medycznego. Po ustabilizowaniu stanu warto bez zbędnej zwłoki zaplanować kolejny etap specjalistycznej rehabilitacji.

Czy po urazie rdzenia kręgowego można odzyskać możliwość chodzenia?

U części pacjentów poprawa funkcji ruchowych i nauka chodu są możliwe, ale nie można tego zagwarantować. Rokowanie zależy między innymi od poziomu i stopnia uszkodzenia oraz zachowanych funkcji neurologicznych. Dlatego cele ustala się indywidualnie po badaniu i ocenie funkcjonalnej.

Jak długo trwa rehabilitacja po uszkodzeniu rdzenia?

Nie ma jednego terminu właściwego dla wszystkich. Rehabilitacja może obejmować etap intensywny, dalszą terapię ambulatoryjną lub domową oraz okresowe kontrole i aktualizację programu. Czas zależy od stanu pacjenta, celów, tolerancji terapii i osiąganych zmian.

Co przygotować do pierwszej konsultacji rehabilitacyjnej?

Warto zabrać kartę informacyjną leczenia szpitalnego, wyniki badań obrazowych i innych badań, listę przyjmowanych leków, zalecenia dotyczące stabilizacji kręgosłupa oraz informacje o obecnych trudnościach i posiadanym sprzęcie. O dokładny zakres dokumentów najlepiej zapytać wybraną placówkę.

Autor: Zespół Ośrodków Neuron